TREATMENT
Scenariusza filmu fabularnego
  
PRZEBRAŻE
Skarbiszowice – mała wieś na Opolszczyźnie. W polu za wioską duży krzyż. Obok wielki głaz, a na nim marmurowa płyta z umieszczonym napisem: 
W tym miejscu 15-go października 1946 roku nowi mieszkańcy Skarbiszowic, przesiedleni w 1945 roku z Przebraża i okolic na Wołyniu, ustawili i poświęcili krzyż, aby przy nim gromadzić się i modlić, jak to czynili od wieków u siebie.
Przy pomniku ekipa telewizyjna realizuje materiał zdjęciowy. Technicy pakują sprzęt do wozu satelitarnego, który odjeżdża i znika na asfaltowej drodze, z dwóch stron otulonej niemodlińskimi borami. 
Grudzień 1969
W Lublinie trwa spotkanie z Henrykiem Cybulskim, autorem książki „Czerwone noce”. Tłum ludzi na sali. Zebrani Wołyniacy wsłuchani w opowieść autora. Jeden z uczestników złośliwie coś wygaduje pod adresem autora. Cybulski rozpoznaje banderowca. Zdenerwowany zwraca się do niego: Myślisz, że cię nie poznaję  bandyto! Konsternacja wśród publiczności. Prowadzący kończy spotkanie, dziękuje Cybulskiemu. Burza braw. Panie wręczają kwiaty autorowi. Cybulski podpisuje dedykacje; w pewnym momencie podchodzi do niego rozpoznany mężczyzna – i uderza go pięścią w szyję. Cybulski upada na podłogę –  napastnik ucieka. 
Marzec 1971
Kiosk z kwiatami w Lublinie, obok szpitala. Na oczach przechodniów zasłabł sprzedawca - chwyta się za szyję i pada nieprzytomny, niebawem umiera. Z pobliskiego szpitala nikt nie chce udzielić mu pomocy. Pojawia się milicja - pogrzebowa „nyska” zabiera zwłoki. W wielu miejscach rozwieszono klepsydry: 
Świętej Pamięci Henryk Cybulski, żołnierz AK, Komendant Przebraża. Żył 61 lat. 
W nocy cywile zrywają wszystkie klepsydry.

Cmentarz
Podczas pogrzebu przemawia ksiądz - mówi: o bohaterstwie komendanta, o tym jak uciekł z niewoli sowieckiej. Wiecie - tam był więziony, gdzie to sławne jezioro Bajkał. I przez osiem tygodni  szedł przez tajgę, by dotrzeć do rodzinnej wioski. 
W tłumie dziwny człowiek wykrzykuje: ojczyznę wolną racz nam zwrócić Panie… Cywile „zwijają” go siłą do milicyjnej „suki”.      Z rąk wypada mu pasyjka i szmaciana laleczka. 
Lipiec 1940 rok
 Nocą do rodzinnej wioski  powraca Henryk Cybulski - uciekł      z niewoli sowieckiej. Musi ukrywać się przed władzą radziecką. Jako leśnik podejmuje pracę daleko od miejsca zamieszkania,        w Karasinie. 
Niemcy napadają na Związek Radziecki. Pewnego dnia odnajduje Cybulskiego w składnicy drewna miejska dziewczyna z listem od jego brata Józka z Łucka, który prosi o zaopiekowanie się kuzynką „Irenką”. Dwojra Blak – jest Żydówką, prześliczną dziewczyną. Razem zamieszkują. Dziewczyna, choć przebrana w wiejski strój, zwraca na siebie uwagę - ma semicką aparycję. Cybulski w obawie     o jej życie wysyła Irenkę do oddziału partyzanckiego. Kawaler Cybulski w swoim domu organizuje „libacje”, które są kamuflażem kontaktów z  partyzantami i Polakami z Przebraża. Bywają też       u niego Niemcy, ochoczo jedzący mięso z polowań; „po wódce” Cybulski uzyskuje od nich informacje, a „dobra” komitywa pomaga     w zdobywaniu tak potrzebnej broni.    
Ukraińcy rozwieszają odezwy: Smert Lacham i Żydam. Skończyliśmy z Żydami, teraz zaczniem z Lachami…
Jesień 1942
We wsi Parośle nacjonaliści ukraińscy dokonują rzezi na mieszkańcach. Z kolonii Dobra jedenastoosobowa grupa Polaków udaje się na mszę świętą; zostają napadnięci przez banderowców. Giną wszyscy, poddani okrutnym torturom i męczarniom. 
Starszyzna Przebraża, w obliczu grożącej eksterminacji Polaków, podejmuje decyzję o utworzeniu samoobrony. Komendantem ogólnym zostaje Ludwik Malinowski. Pewnego dnia udaje się do Kreislandwirtha Jeskego z prośbą o broń dla obrony przed bandytami, by mogli Polacy uprawiać ziemię i wywiązywać się z nakładanych przez władze niemieckie kontyngentów. Przebrażanie uzyskują zgodę i otrzymują kilkanaście starych karabinów sowieckich. Ten fakt pozwala na nielegalne dozbrajanie się. Rezerwiści wydobywają z ukrycia poważny arsenał broni z 1939 roku. Ludzie z Przebraża, za złoto, kupują potajemnie amunicję oraz broń od Niemców, a za żywność i pieniądze -  od Węgrów. W Kiwercach Hauptman Krautschmann wydaje zezwolenie na amunicję. Przekupieni magazynierzy nie zwracają uwagi na pobrane jej duże ilości. Środki na zakup broni dostarcza też inspektorat rejonowy Armii Krajowej    w Łucku. Policjanci ukraińscy uwięzili Komendanta Malinowskiego    i ciężko go pobili za handel bronią. Polacy brawurowo odbijają uwięzionego komendanta.
Henryk Cybulski porzuca pracę leśnika, zostaje mianowany komendantem Przebraża. W maju 1943 roku mieszkańcy Przebraża udają się kilkoma wozami po ziemniaki do majątku w Czetwertni. W drodze powrotnej napadają na nich banderowcy - mordują 19 osób, w tym kobiety. 
Po zwłoki udaje się oddział samoobrony. Ukraińcy wskazują zbiorową mogiłę pomordowanych Polaków. Kilku starszych Ukraińców ładuje na wozy zwłoki i wiozą pomordowanych do Przebraża. Zmasakrowane ciała ułożono w rzędzie, obok szkoły. Mieszkańcy Przebraża płaczą, zaprzysięgają zemstę. Płaczą też Ukraińcy, którzy przywieźli pomordowanych. Ludwik Malinowski zwraca się do nich: Możecie wrócić do domu i powiedzieć swoim, że Polacy dzieci, kobiet  i starców nie mordują, ale nie będą mieli miłosierdzia dla bandytów. Ukraińcy klękają, wołając: Pane u Was Boh żywe… Ciała pomordowanych błogosławi pasyjką i laleczką Jurodiwy, młody Ukrainiec – stracił zmysły po tym, jak banderowcy zabili mu żonę Polkę, a 3-letnią córkę nabili na sztachetę ogrodzenia. Jemu darowali życie, żeby cierpiał do śmierci.
W okolicy pojawiają się partyzanci sowieccy. Komendant Henryk Cybulski odbywa spotkanie, na leśnej polanie, z ich dowódcą  pułkownikiem Werszyhorem. 
Dwóch kamerzystów w mundurach filmuje naradę, w której uczestniczy grupa oficerów sowieckich. Cybulski referuje, że jest członkiem AK, a samoobrona walczy z Niemcami i bandytami UPA. Pułkownik prosi o pomoc w ucieczkach jeńców radzieckich z niewoli, pracujących na kolei w Kiwercach. 
Wyjaśniono pomyłkę potyczki z sowieckimi partyzantami, w której zabito sześciu partyzantów radzieckich. Polacy zezwalają na obecność w Przebrażu rosyjskim radiotelegrafistom. Oddział samoobrony eskortuje wielkie rzesze polskich uciekinierów, chroniących się w Przebrażu. Mała wieś staje się powiatowym miasteczkiem. Jedzie kilkadziesiąt furmanek. Ludzie wiozą dobytek i cały inwentarz.
Komendanci Przebraża spotykają się z wysłannikami upowców. Rokowania nie przynoszą pozytywnych rezultatów. Mieszkańcy wokół całego Przebraża budują rowy obronne, zasieki, stanowiska strzeleckie oraz zapory. Montują z przednich części wozów drabiniastych i dyszli „armatki”, nakrywają brezentem - z daleka Ukraińcy biorą je za groźne działka.  
We wsi Dermanka Ukraińcy mordują 59. Polaków. Jedenastego lipca 1943 roku atakują wiernych w kościele w Kisielinie. W  rusznikarni obrońcy produkują automaty; z wraków niemieckich czołgów wymontowują dwa działka – są sprawne. Na cmentarzu w Kiwercach Cybulski z drugim partyzantem wykopują skrzynki z amunicją do moździerzy. Przebraże staje się twierdzą warowną – redutą. Do Przebraża przyjeżdżają oficerowie Wehrmachtu; ostrzegają komendanturę, że jeśli Polacy użyją broni do walki z Niemcami, Przebraże przestanie istnieć. Policjanci ukraińscy, dotychczasowi sprzymierzeńcy Niemców, uciekają do lasu, tworzą zgrupowania Ukraińskiej Powstańczej Armii. Cybulski otrzymuje informację od wywiadu AK, że do Przebraża skierowany został niemiecki szpicel Gubała. Po ujęciu ma go natychmiast rozstrzelać. Cybulski daje szansę chłopakowi, wstrzymuje wykonanie wyroku. 
4 – 5 VII 1943 
Napad UPA na Przebraże. Ukraińcy mordują Polaków mieszkających    w koloniach wokół Przebraża. Ginie kilkuset Polaków. Ukraińcom nie udaje się przedostać do centrum Przebraża. Cofające się sotnie UPA palą polskie wioski.

12 VII 1943
Przebrażanie przeprowadzają akcję zaczepno-prewencyjną na garnizon UPA w Trościańcu. Dowodzi Henryk Cybulski. Zabito kilkudziesięciu bandytów, spalono zabudowania. Ginie żołnierz samoobrony oraz domniemany szpieg Gubała. Przebrażanie witają swoich obrońców. 5 tysięcy ludzi uczestniczy w pogrzebie poległych partyzantów. Przemawia ksiądz Józef Szczypta. Pada salwa honorowa. Polacy z Przebraża postanawiają nadwyrężyć zaufanie Niemców do Ukrainców. Ukraińcy ze wsi Łyczki, w obstawie siedmiu wermachtowców, jadą kosić zboże. Polacy w zasadzce zabijają Niemców, udając banderowców. Żniwiarze uciekają w popłochu.        Z Przebraża przybywa „odsiecz”, zabiera zamordowanych do niemieckiego garnizonu. Niemcy, wstrząśnięci widokiem pomordowanych rodaków, postanawiają wziąć odwet na Ukraińcach. To wydarzenie utrudnia banderowcom żniwa. 
Żniwa
Komenda samoobrony organizuje akcje żniwną. Bandy UPA atakują żniwiarzy. Bitwa o chleb odbywa się 31 VII. Zacięta walka trwa kilka godzin. Celny ogień z działek powoduje wybuch wozów          z amunicją. Banderowcy w odwrocie. Kilkukilometrowy tabor furmanek ze zbożem zmierza do Przebraża. W Przebrażu pojawiają się nietrzeźwi ludzie. Żandarmeria obozowa niszczy bimbrownię. Zorganizowano obozowy areszt. Jesienią 1943 roku sąd administracyjny samoobrony wydaje dwa wyroki śmierci na Polaków, napadających na gospodarzy ukraińskich ze wsi Jezioro, którym rabowano bydło i inny dobytek na handel. Mieszkańcy Jeziora współpracowali z Polakami z Przebraża. W obozie trwa walka         z tyfusem. Sanitariusze karbolem i lizolem dokonują dezynfekcji prowizorycznych „domostw” mieszkańców.
Brat Cybulskiego przywozi do Przebraża polskie małżeństwo        z małym Adasiem. Ukrywali się w budce u dróżnika w Kiwercach. Mężczyzna jest śpiewakiem ze Lwowa. Wybudzają dziecko, wcześniej zamroczone miodem z wódką, by nie płakało. Mama Adasia modli się głośno w intencji Ukraińca, bo kiedy kryje się podczas napadu      z dzieckiem w zaroślach, brodaty wielki rezun kieruje na nią broń. A ona Krzyczy:  Chryste ratuj - zabij tylko mnie! On mamrocze: Slawa Bohu… i biegnie dalej. Ojciec Adasia wstępuje do samoobrony. Dowódcy Przebraża otrzymują informacje z komendy AK, że  w obozie przebywa starsze małżeństwo z Łucka, będące na usługach Gestapo. Szpiegów osądzono i rozstrzelano. 
Banderowcy napadają na Polaków ze wsi Huta i Marianówka. Ginie kilkunastu mieszkańców. Ocalał jedynie ciężko ranny 11-letni Janek, jedyny świadek tragedii.
Ukraiński sztab napadu na Przebraże ustala atak na 30 sierpnia  o godz. 4,45. Ze wsi Wincentówka padają pociski z dział           i moździerzy na Przebraże. Zgromadzono 6 tysięcy banderowców        i drugie tyle siekierników. Sotnie i kurenie ruszają na rzeź       i pogrom Przebraża. Trwa zaciekła bitwa obrońców. Komendanci Malinowski i Cybulski własnym przykładem podnoszą ducha walczących. W obronie pomagają sowieci z oddziału Prokopiuka. Rusza uderzenie kawalerii Żydkiewicza z odsieczą. Dowództwo       i sztab banderowców w okrążeniu. W ich szeregach chaos i panika. Pada czterystu zabitych upowców. Jest wielu rannych. Do niewoli trafia 40-tu ukraińskich jeńców. Wielka wyprawa nacjonalistów ukraińskich na Przebraże zakończona klęską. 
Komendant Cybulski wraz z partyzantem z obstawy i ojcem Adasia spotykają się we wsi Hermanówka z radzieckimi partyzantami ze zgrupowania „Diadi Pieti”. W grupie partyzantów dostrzega Cybulski Irenkę. Wygląda pięknie i zmysłowo. Witają się czule. Wspominają, opowiadają o swoich przeżyciach. Ktoś zaintonował tęskną ukraińską dumkę. Wznoszone są toasty. Opowiadają kawały. Ojciec Adasia, przy akompaniamencie harmoszki, śpiewa na głosy z innymi Bradiagę – Bajkał. Cybulski wpatrzony w Irenkę. Przed oczami ma swoją ucieczkę z sowieckiego zesłania. Irenka nie wraca do Hermanówki,   z partyzantami udaje się do Przebraża. W nocy banderowcy napadają na Hermanówke, wymordowali prawie wszystkich. Irenka znów cudem ocalała. Pułkownik Prokopiuk – dowódca sowieckiego oddziału – gości Jana Rerutkę „Drzazgę” Dowódcę oddziału AK w obstawie dwóch partyzantów z okazji 26. Rocznicy Rewolucji Październikowej. Od kilku dni brak wieści o losach tych partyzantów. Znaleziono       w parowie  nagie zwłoki porucznika „Drzazgi” i dwóch jego żołnierzy. Zabici strzałami w tył głowy. Morderstwo przypisuje się banderowcom. Jeden z żołnierzy samoobrony poznaje oficerki „Drzazgi” na nogach sowieckiego partyzanta. Są z charakterystyczną kiederką, jedyne w swoim rodzaju, ze znanej białostockiej pracowni szewskiej Okołuwicza. Partyzanci z Przebraża w lesie za wsią Jezioro wypatrzeni zostali przez niemiecki samolot rozpoznawczy; któryś z nich nie wytrzymał i posłał serię w jego kierunku. Drugiego dnia nadleciał inny samolot i zrzucił kilka bomb na Przebraże, zginęło kilkanaście osób. 
 Nadchodzi zima. Brakuje żywności. Żołnierze z Przebraża rekwirują 600 szt. bydła, wcześniej skradzionego Polakom przez banderowców, oraz duże zapasy zboża i mąki. Zbliża się front sowiecki. Niemcy „oczyszczają” teren od sowieckich partyzantów. Hermanówkę otaczają zmotoryzowane oddziały żandarmerii niemieckiej i policji ukraińskiej. Sowieccy jeńcy, ukrywający się Hermanówce,  przebijają się do lasu. Niemcy rozstrzeliwują 52. Polaków, palą zabudowania. W odwecie żołnierze z Przebraża dokonują zamachu na majora lotnictwa. Pewnego dnia w Przebrażu pojawia się w czarnym Mercedesie „niemiecki” generał. Jego obecność wystraszyła mieszkańców. To jest as wywiadu radzieckiego - Kuźniecow vel oberlejtnant Seibert. Został umówiony wcześniej z Cybulskim. Tego dnia Kuzniecow zastrzelił niemieckiego generała. Ukrywa się czasowo w Przebrażu. 
W styczniu 1944 roku przybywa do Przebraża delegacja            z miasteczka Ołyki. Mieszkańcy obawiają się, że po ucieczce Niemców zaatakują ich banderowcy. 1500 osób schroniło się w zamku Radziwiłła. Otaczają go upowcy. Obrońcy odstraszają ich bronią maszynową. Kończy się im jednak amunicja… Komenda Przebraża organizuje 250 sań i 300 żołnierzy eskorty. Mieszkańcy zabierają ciepłe okrycia, ktoś z uciekających przynosi nawet gramofon.       W mroźną noc tabor uratowanych Polaków dociera do Przebraża. 
Z gramofonu dociera Mazurek Dąbrowskiego – (informacja oparta na relacji uczestnika tego wydarzenia)
Podczas akcji odwetowej partyzanci ujęli młodego banderowca, który ze strachu nie tylko się trzęsie... Rozmawia po polsku. Ma na imię Damyła. Płacze, boi się śmierci. Mówi, że jest diakonem     w cerkwi. Został wcielony do sotni, nigdy nie zabijał Lachów. Cybulski daruje mu życie. Nakazuje, by znaleźli dla niego jakieś spodnie, bo okropnie śmierdzi. Wciela jeńca do oddziału. Damyła okazuje się dobrym żołnierzem. Po wojnie Damyła „rozpłynął” się.   W Przebrażu, liczącym już 20 tys. mieszkańców, brakuje żywności. Partyzanci uzyskują zgodę komendanta na polowanie. Dwaj partyzanci biorą udział w nagonce na zwierzynę. W leśnej głuszy zauważają budę i snujący się dym. Podchodzą do wejścia z odbezpieczoną bronią. Nakazują: - „wychodzić natychmiast, bo strzelam”.         Z szałasu wynurza się zarośnięty i wynędzniały człowiek. Za nim kobieta i dwoje małych dzieci. Dorośli podnieśli ręce do góry. Dzieci przylgnęły do matki. Kładą się twarzą do ziemi i przytulają się do siebie, żegnając się z życiem.  Partyzant oznajmia: Jesteśmy Polakami z Przebraża. Nie bójcie się! Przywołuje strzałem w niebo cały oddział. Uratowany Żyd modli się po swojemu i płacze. Wskazuje miejsca ukrycia kilku rodzin żydowskich. Partyzanci zabierają wszystkich ukrywających się Żydów do Przebraża. 
Wyzwolenie
Ze śpiewem do Przebraża wkracza Armia Czerwona. Rozpoczyna się nabór do brygady „Grunwald” i jednostek Wojska Polskiego. NKWD rozbraja polskich partyzantów. Aresztowania Akowców. Henryk Cybulski ukrywa się. Wstępuje jednak do armii Generała Berlinga.     W jej szeregach dociera do Berlina. 
Po wojnie
Demobilizacja. Żołnierze i ich rodziny z Przebraża jako repatrianci przybywają na Śląsk Opolski. Tereny Borów Niemodlińskich przypominają im rodzinne strony. Uratowany cudem     w Przebrażu Janek spotyka się z komendantem Cybulskim. Po wojnie wstąpił do milicji obywatelskiej. Przyjechał na Śląsk z Warszawy     i oznajmia Cybulskiemu, że w resorcie nasilają się działania represyjne wobec Akowców. Proponuje, by wyjechał ze Śląska do Lublina. Tam pomoże mu kolega funkcjonariusz, którego on poznał na szkoleniach. W radiu słuchają komunikatu o wykonaniu wyroku śmierci na pułkowniku UPA „Oreście” Myrosławie Onyszkiewiczu. Janek milicjant napomina Cybulskiego – dziś wielu bandytów z UPA zmieniło nazwiska, działają w PZPR, a nawet pracują  w UB. 
Na poczcie w Lublinie 1969 r.
Pokój utajnionej kontroli korespondencji. Funkcjonariusz        w cywilu otwiera przesyłkę, nadaną przez Cybulskiego do Wojdy Blak – w Jerozolimie. Ogląda książkę „Czerwone noce”, czyta list,      w którym Cybulski pisze: Irenko wiem, że jesteś gdzieś w Izraelu liczę jednak, że odnajdą Ciebie i dostarczą książkę. Funkcjonariusz zwraca jednak uwagę na zgrubienie okładki, rozwarstwia tekturę i wyciąga bibułkę -  na niej napisany „gryps” -  Irenko, wiadomo – „Drzazgę” zastrzelili kacapy, teraz o tym    w książce nie mogę pisać… Funkcjonariusz opieczętowuje przesyłkę, wrzuca do pudła z napisem „HARY” – Przebraże. Zamyka w szafie pancernej, sporządza notatkę i mówi do kolegi: Mało mu było dwóch lat pierdla w Sztumie? Partyzant jeszcze się doigra… Drugi funkcjonariusz otwiera list adresowany do Cybulskiego od jakiegoś Mirosława Łozińskiego, nadany w Niemodlinie. Z koperty wypadają zdjęcia – krowy pasą się na mogiłach. Wieś Hajowe, dawne Przebraże. Łoziński informuje, że zamierza organizować zbiórkę na renowację polskiego cmentarza. Funkcjonariusz telefonicznie powiadamia o tym komendę milicji w Opolu. 
1989 rok
Dziennik telewizyjny. Lech Wałęsa w geście litery V. Polski parlament – przemawia T. Mazowiecki. Nagłówki gazet: wasz prezydent, nasz premier. Entuzjazm na ulicach. To w telewizji   ogląda emerytowany funkcjonariusz. Pewnego dnia z szafy wyjmuje jakieś dokumenty, robi paczuszkę i wysyła ją do YAD VASHEM        w Jerozolimie. 
Londyn
Polski kościół na Elingu
Po mszy ksiądz czyta ogłoszenia parafialne. Dziękuje aktorowi Jackowi Jezierzańskiemu (który na codzień jest portierem w Polskim Ośrodku Społeczno-Kulturalnym) za artystyczne czytanie lekcji. Pod drzwiami zakrystii stoi starsza kobieta. Zaczepia aktora, pytając czy jego rodzina pochodzi z Wołynia i czy ma starszego brata Adama. Wszystko się zgadza. Mój ojciec – dróżnik z Kiwerc - ocalił pana rodziców i małego Adasia. Ukrywał ich przed Ukraińcami. Adaś często płakał… Aktor obejmuje kobietę. Obydwoje są wzruszeni. Wspominają, wymieniają telefony. Kobieta przyjechała do Londynu pracować jako pielęgniarka. Wkrótce wraca do Polski. 
Blogger z Niemodlina
Zawiesza w sieci zaproszenie na 70-tą rocznicę bohaterskiej obrony Przebraża. Plac Obrońców Przebraża w Niemodlinie.  Przyjeżdża wnuczka Irenki z ekipą Kanału I TV Izrael. W tłumie aktor z Londynu, pielęgniarka i garstka żyjących Przebrażan. Kompania honorowa, oficjele. Na wózku inwalidzkim wiozą dziwnego starca. To Jurodiwyj trzyma w rekach pasyjkę i potarganą szmacianą laleczkę…
Na zakończenie uroczystości ogromny chór, utworzony ze szkolnej młodzieży z całego miasta, śpiewa: Jak długo w sercach naszych choć kropla polskiej krwi
Jak długo w sercach naszych ojczysta miłość tkwi
Stać będzie kraj nasz cały
Stać będzie Piastów gród
Zwycięży Orzeł Biały
Zwycięży polski lud 
 Wnuczka Irenki wraz z ekipą TV Izrael jedzie do Lwowa na zaproszenie popa Damyły.
Lwów
Uroczystość położenia kamienia węgielnego pod pomnik Stefana Bandery. Damyła odprawia celebrę i modlitwy - wszystko            w wystawnym, prawosławnym obrządku. 
W drodze powrotnej, już po polskiej stronie granicy, dziennikarka prosi operatora o nagraną kasetę. Jadą  po wielkim moście wzniesionym nad rzeką. Dziewczyna otwiera okno             w samochodzie - wyrzuca kasetę do wody…

                            Koniec